Hình thành nền giáo dục hiện đại

Cần được ưu tiên phát triển

Nhấn mạnh, giáo dục và đào tạo không chỉ là lĩnh vực then chốt, mà trở thành điều kiện sống còn của dân tộc Việt Nam, GS.TSKH Dương Quý Sỹ - Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực - cho rằng, dự thảo văn kiện trình Đại hội XIV đã đặt giáo dục và đào tạo vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển nhanh, bền vững. Văn kiện xác định giáo dục phải gắn với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và coi phát triển con người là nền tảng của tăng trưởng và bảo vệ môi trường.

Theo GS.TSKH Dương Quý Sỹ, dự thảo đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, khát vọng vươn lên, ý chí tự cường và năng lực sáng tạo của dân tộc; đồng thời định hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, trọng dụng nhân tài, xây dựng đội ngũ trí thức và lực lượng khoa học - công nghệ tiên phong đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

PGS.TS Trần Thành Nam – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, dự thảo văn kiện đã khẳng định rõ định hướng xây dựng nền giáo dục hiện đại, tiếp thu tinh hoa giáo dục thế giới, bảo đảm các giá trị cốt lõi như công bằng, sáng tạo và phát triển toàn diện con người.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, PGS.TS Trần Thành Nam cho biết, nhiều quốc gia đã thành công nhờ lựa chọn những hướng đi phù hợp với điều kiện và bản sắc riêng. Phần Lan xây dựng nền giáo dục không gây áp lực thi cử, chú trọng bình đẳng trong tiếp cận giáo dục và phát triển cá nhân người học.

Nhật Bản đặc biệt coi trọng giáo dục đạo đức, ý thức tự lập và kỷ luật ngay từ bậc học đầu tiên. Trong khi đó, các nước như: Mỹ, Anh, Đức và Canada tập trung đầu tư mạnh cho nghiên cứu khoa học, công nghệ, xây dựng chương trình đào tạo linh hoạt và khuyến khích tư duy phản biện, sáng tạo.

Từ những kinh nghiệm này, PGS.TS Trần Thành Nam kiến nghị, Việt Nam cần tập trung xây dựng một số cơ sở giáo dục trọng điểm theo mô hình quốc tế, làm đầu tàu dẫn dắt đổi mới, đồng thời có chính sách hỗ trợ để các trường công lập phát triển hài hòa, bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cho mọi đối tượng người học.

Đối với giáo dục nghề nghiệp, ông cho rằng Việt Nam có thể tham khảo mô hình của Đức và Áo với hình thức đào tạo kép, trong đó người học vừa học lý thuyết tại nhà trường, vừa thực hành, thực tập tại doanh nghiệp. Mô hình này không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường cao đẳng nghề, mà còn tăng tính gắn kết giữa nhà trường và thị trường lao động, tạo điều kiện để sinh viên có việc làm ngay sau khi tốt nghiệp.

Theo GS.TS Nguyễn Xuân Yêm - Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống (Đại học Quốc gia Hà Nội), nguyên Giám đốc Học viện Cảnh sát Nhân dân, muốn đổi mới giáo dục đào tạo, cần tăng quyền cho hiệu trưởng. Tất cả đổi mới của nhà trường phải bắt đầu từ thầy, cô giáo, đặc biệt là hiệu trưởng - người quyết định sự đổi mới và thành công của giáo dục và đào tạo. Ngoài ra, muốn đổi mới giáo dục đào tạo phải có quan niệm mới, tư duy mới về thầy giáo. Theo đó, thầy giáo ngày nay không chỉ giỏi về dạy học, giỏi về nghiên cứu khoa học mà còn phải giỏi về thực tiễn.

Nói cách khác, đội ngũ giáo viên không chỉ là kiêm chức, phải tham gia vào công tác quản lý, tổ chức giảng dạy; những nơi dạy về kinh tế phải có sự tham gia của các nhà hoạt động kinh tế, các giám đốc doanh nghiệp dạy cho các em cách làm giàu. Quốc hội, Chính phủ cần ưu tiên phát triển, dành nguồn ngân sách thỏa đáng, trong điều kiện có thể của Việt Nam cho giáo dục và đào tạo.

Yếu tố then chốt trong phát triển nhân lực

GS.TS Hoàng Văn Cường – đại biểu Quốc hội đoàn TP Hà Nội cho rằng, giáo dục và đào tạo đến nay chưa được đầu tư tương xứng với vai trò là quốc sách hàng đầu, trong khi kỳ vọng của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội đối với lĩnh vực này ngày càng cao. Theo ông, việc hiểu chưa đúng về tự chủ tài chính và xã hội hóa, gắn với cắt giảm ngân sách Nhà nước, đã làm chệch hướng phát triển của giáo dục công lập, đặc biệt là ở bậc đại học.

Nhấn mạnh quan điểm “đã coi giáo dục là quốc sách hàng đầu thì trường học phải là những công trình công cộng khang trang, hiện đại nhất”, GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng, đầu tư của Nhà nước cần giữ vai trò trung tâm, có tính dẫn dắt. Trên cơ sở đó, cần huy động và đa dạng hóa các nguồn lực xã hội nhằm phát triển giáo dục một cách bao trùm, bảo đảm công bằng trong tiếp cận, đồng thời hình thành các lĩnh vực mũi nhọn tạo động lực cho phát triển.

Bên cạnh đó, đại biểu Quốc hội đoàn TP Hà Nội đề xuất các trường đại học cần được định vị là trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo; giáo dục nghề nghiệp phải đáp ứng sát yêu cầu của thị trường lao động và các ngành, lĩnh vực mới của nền kinh tế.

Mong muốn, các chính sách đặc thù, vượt trội trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo phải cụ thể hơn, GS.TS Trần Diệp Tuấn - Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh, đầu tư cho giáo dục đại học cần tập trung vào những lĩnh vực để đáp ứng yêu cầu phát triển sắp tới như: Khoa học máy tính, khoa học sức khỏe, y sinh... Ngoài ra, cần “cởi trói” về cơ chế, chính sách, tập trung nguồn lực cho phát triển một số trường trọng điểm, ngành đào tạo trọng điểm; dành nguồn lực cho các trường đại học nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo.

Nêu quan điểm xây dựng hệ thống giáo dục theo hướng “tinh – gọn – mạnh”, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm cho rằng, giáo dục phổ thông cần tiếp tục được đầu tư bài bản, bảo đảm trường lớp gần dân, gần học sinh, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa. Ở bậc đại học, cần tinh gọn hệ thống, tập trung nguồn lực hình thành những cơ sở đào tạo mạnh, đồng thời tăng quyền hạn và trách nhiệm của hiệu trưởng trong quản trị nhà trường.

Về nguồn lực tài chính, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm nhấn mạnh, ngân sách cho giáo dục cần được bổ sung bằng sự tham gia của toàn xã hội và cả hệ thống chính trị. Mặc dù Đảng, Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương đột phá, song khâu tổ chức thực hiện còn hạn chế, đòi hỏi các giải pháp cụ thể, khả thi và triển khai hiệu quả hơn trong thời gian tới.

Trước đó, tại Đại hội đại biểu Đảng bộ Bộ GD&ĐT lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 – 2030, Phó Thủ tướng Lê Thành Long khẳng định, giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, giữ vai trò đặc biệt quan trọng, mang tính nền tảng trong việc hình thành và phát triển con người. Giáo dục – đào tạo là yếu tố then chốt bảo đảm thành công trong phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững đất nước; đồng thời là động lực quan trọng để đổi mới mô hình tăng trưởng và hiện thực hóa các quyết sách đột phá của Đảng trong giai đoạn tới.

Trên tinh thần đó, Phó Thủ tướng đề nghị, ngành Giáo dục nói chung, Đảng bộ Bộ GD&ĐT nói riêng cần quán triệt và triển khai hiệu quả các chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước về giáo dục và đào tạo; trong đó có Kết luận số 91 của Bộ Chính trị và Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đồng thời, khẩn trương hoàn thiện, trình ban hành và tổ chức triển khai đồng bộ Nghị quyết của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cùng Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển giáo dục và đào tạo.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung kịp thời hệ thống thể chế, cơ chế, chính sách về đổi mới giáo dục và đào tạo, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Phó Thủ tướng yêu cầu thực hiện tự chủ đại học gắn với nâng cao chất lượng đào tạo, theo hướng thực chất, đi vào chiều sâu, gắn với trách nhiệm giải trình, công khai, minh bạch. Việc tạo lập môi trường thuận lợi để thu hút các nguồn lực đầu tư cho giáo dục cần bảo đảm nguyên tắc công bằng, bình đẳng giữa khu vực công và khu vực tư, đồng thời thúc đẩy hợp tác công – tư.

Về quy hoạch mạng lưới, cần tiếp tục rà soát, sắp xếp hệ thống cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông, giáo dục thường xuyên, giáo dục khuyết tật, giáo dục đại học và cao đẳng sư phạm; thực hiện hiệu quả chính sách miễn và hỗ trợ học phí đối với trẻ em mầm non và học sinh phổ thông. Việc xây dựng trường, lớp học phải gắn với xu hướng đô thị hóa và dịch chuyển dân số, đặc biệt chú trọng phát triển các trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và THCS tại 248 xã biên giới đất liền.