Bộ Tài chính đề xuất sửa đổi Luật Đấu thầu thuận lợi hóa quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư

Còn bất cập trong quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư

Theo đánh giá của Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính), quá trình rà soát cho thấy mặc dù pháp luật về đấu thầu đã được sửa đổi theo hướng cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền và đẩy mạnh đấu thầu qua mạng nhưng quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư vẫn còn tồn tại một số khâu trung gian, nhiều bước thực hiện mang tính hình thức, trùng lặp. Các quy định này chưa thực sự phù hợp với yêu cầu cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện.

Cụ thể, một số thủ tục lựa chọn nhà thầu như sơ tuyển, mời quan tâm, lập kế hoạch tổng thể lựa chọn nhà thầu làm phát sinh thêm thủ tục hành chính, kéo dài thời gian nhưng giá trị quản lý mang lại không lớn. Theo thống kê của Cục Quản lý đấu thầu, kể từ khi Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 có hiệu lực thi hành (ngày 01/01/2024), trong tổng số 212.090 gói thầu áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi, chỉ có 17 gói thầu thực hiện qua bước mời quan tâm, sơ tuyển, chiếm khoảng 0,008% tổng số gói thầu đấu thầu rộng rãi.

Mặt khác, một số thủ tục có nội dung trùng lặp với các bước tiếp theo trong quá trình lựa chọn nhà thầu hoặc đã được thay thế bằng dữ liệu điện tử trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia nhưng vẫn tiếp tục được duy trì, dẫn đến tăng thêm thủ tục và chi phí tuân thủ cho chủ đầu tư.

Điểm đáng chú ý là phương thức đấu thầu 2 giai đoạn có phạm vi áp dụng rất hạn chế, ít được sử dụng trên thực tế hoặc có quy trình phức tạp nhưng không tạo ra khác biệt đáng kể về chất lượng lựa chọn so với các phương thức đơn giản hơn. Trong khi đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, đấu thầu qua mạng và các phương pháp đánh giá hiện đại đã tạo điều kiện để đơn giản hóa phương thức lựa chọn nhưng vẫn bảo đảm lựa chọn được nhà thầu có đủ năng lực, kinh nghiệm và giải pháp tối ưu.

Đối với các gói thầu quy mô nhỏ, quy trình lựa chọn nhà thầu hiện nay còn tương đối phức tạp, thời gian tổ chức kéo dài, chi phí tuân thủ cao so với quy mô gói thầu. Điều này làm giảm tính kịp thời trong việc đáp ứng nhu cầu mua sắm, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện nhiệm vụ, dự án và chưa phù hợp với chủ trương cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh.

Ngoài ra, quy định về bảo đảm cạnh tranh được xây dựng theo hướng quản lý tiền kiểm, áp dụng cứng đối với các mối quan hệ giữa chủ đầu tư, bên mời thầu, cơ quan có thẩm quyền với nhà thầu, nhà đầu tư phát sinh nhiều vướng mắc trong tổ chức thực hiện, chưa phù hợp với chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tăng cường quyền tự chủ của chủ đầu tư.

Trong khi đó, nguy cơ xung đột lợi ích, thông đồng hoặc can thiệp trái pháp luật hiện nay đã được kiểm soát thông qua nhiều cơ chế khác như công khai, minh bạch trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, kiểm tra, thanh tra, hậu kiểm và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Một bất cập khác trong các quy định về quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư là hình thức đấu thầu quốc tế chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng khi số lượng nhà đầu tư quốc tế quan tâm, tham dự thầu rất ít so với thời gian và chi phí của bên mời thầu phải bố trí và huy động nguồn lực khi tổ chức đấu thầu quốc tế.

Việc yêu cầu tổ chức đấu thầu quốc tế để lựa chọn nhà đầu tư đối với tất cả các dự án đầu tư kinh doanh vừa làm hạn chế tính chủ động, linh hoạt của cơ quan có thẩm quyền trong việc quyết định hình thức lựa chọn nhà đầu tư phù hợp, vừa tạo thêm thủ tục phức tạp, kéo dài thời gian thực hiện dự án.

Bên cạnh đó, theo Cục Quản lý đấu thầu, Luật Đấu thầu tuy đã quy định hồ sơ mời thầu được nêu xuất xứ hàng hóa theo nhóm nước, vùng lãnh thổ nhằm đáp ứng yêu cầu về chất lượng hàng hóa, nhưng chưa cho phép quy định về nhãn hiệu của hàng hóa.

Thực tiễn triển khai cho thấy, đối với các gói thầu mua sắm hàng hóa có yêu cầu cao về chất lượng, kỹ thuật, công nghệ hiện đại, tiên tiến, việc cho phép nêu xuất xứ theo nhóm nước, vùng lãnh thổ trong hồ sơ mời thầu chưa đủ để chủ đầu tư xác định chính xác hàng hóa cần mua sắm. Nhiều sản phẩm có cùng xuất xứ nhưng trên thị trường có nhiều sản phẩm thuộc các nhãn hiệu khác nhau với sự khác biệt lớn về chất lượng, công nghệ và hiệu quả sử dụng.

Những bất cập này đặt ra yêu cầu cần phải khắc phục trong Luật Đấu thầu sửa đổi để tháo gỡ khó khăn và vướng mắc còn tồn tại cho việc lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư, tạo thuận lợi đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án, nâng cao chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Luật chỉ quy định nguyên tắc, tăng phân cấp phân quyền

Ông Văn Trọng Duẩn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu cho biết một trong những định hướng chủ đạo trong việc xây dựng dự án Luật Đấu thầu sửa đổi lần này là xây dựng Luật theo hướng luật khung, theo đó Luật tập trung quy định những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội, các chính sách, nguyên tắc lớn và những nội dung cần có tính ổn định lâu dài.

Đối với những vấn đề cụ thể, chi tiết mang tính quy trình, kỹ thuật, thường xuyên biến động sẽ giao Chính phủ quy định, còn những nội dung mang tính kỹ thuật chuyên ngành thì sẽ thực hiện theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực.

Cùng với sự thay đổi về định hướng sửa đổi Luật này, tư duy về quản lý hoạt động đấu thầu cũng đổi mới theo hướng Luật không cố gắng quy định chi tiết cách xử lý cho mọi tình huống phát sinh trong thực tiễn, mà tập trung xác định rõ mục tiêu, nguyên tắc và giới hạn để người có thẩm quyền, chủ đầu tư có cơ sở chủ động quyết định và chịu trách nhiệm.

Tinh thần sửa đổi này được thể hiện rất rõ trong việc xây dựng toàn bộ dự thảo Luật sửa đổi. Theo đó, đối với các quy định về quy trình và thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, theo đề xuất của Bộ Tài chính, Luật chỉ quy định về nguyên tắc chung quy trình lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư và giao Chính phủ quy định chi tiết trình tự, thủ tục thực hiện đối với từng hình thức (Điều 34, Điều 39).

Cùng với đó, sửa đổi quy định về đấu thầu qua mạng theo hướng chỉ quy định về yêu cầu đối với Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và cơ sở dữ liệu về đấu thầu, giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính ổn định của Luật, đồng thời tạo thuận lợi cho việc nâng cấp, hoàn thiện Hệ thống trong quá trình tổ chức thực hiện.

Để đảm bảo đồng bộ các quy định về quy trình thủ tục lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư, đề xuất sửa đổi các quy định về đấu thầu qua mạng theo hướng thực hiện đấu thầu trên môi trường điện tử là phương thức chủ yếu, được lồng ghép trong toàn bộ quy trình lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, đấu thầu quốc tế, chỉ định nhà thầu, nhà đầu tư, đặt hàng và quản lý thực hiện hợp đồng.

Đồng thời, triển khai số hóa toàn bộ vòng đời gói thầu, dự án và hợp đồng; xây dựng cơ sở dữ liệu về giá, năng lực, kinh nghiệm, uy tín của nhà thầu, nhà đầu tư, chất lượng và kết quả thực hiện hợp đồng để hỗ trợ lập giá gói thầu, đánh giá nhà thầu, nhà đầu tư, giám sát, cảnh báo rủi ro và lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong các lần tiếp theo.

Tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu, phân tích dữ liệu, giám sát và phát hiện dấu hiệu gian lận, thông đồng, bất thường trong hoạt động đấu thầu.

Bên cạnh đó, nhằm khắc phục tồn tại về chưa cho phép quy định nhãn hiệu của hàng hóa trong Luật hiện hành, Bộ Tài chính cũng đề xuất sửa đổi quy định về nội dung hồ sơ mời thầu (Điều 35) theo hướng cho phép hồ sơ mời thầu được nêu nhãn hiệu của hàng hóa theo nhóm nhãn hiệu nhằm bảo đảm lựa chọn được hàng hóa đáp ứng yêu cầu về chất lượng, tính năng kỹ thuật, công nghệ, tính đồng bộ và hiệu quả sử dụng theo nhu cầu thực tế của chủ đầu tư, đồng thời vẫn bảo đảm cạnh tranh giữa các nhãn hiệu cùng nhóm.

Ngoài ra, sửa đổi quy định về đấu thầu quốc tế (Điều 9) nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam theo hướng chỉ áp dụng đấu thầu quốc tế để lựa chọn nhà đầu tư các dự án đầu tư kinh doanh có tính chất đặc biệt về công nghệ, năng lượng sạch hoặc yêu cầu cung cấp dịch vụ theo chuẩn quốc tế mà nhà đầu tư trong nước không đáp ứng được; đối với các dự án đầu tư kinh doanh khác thì thực hiện đấu thầu trong nước.

Mở rộng phạm vi áp dụng quy định “nhà thầu trong nước được sử dụng nhà thầu phụ hoặc nhà thầu phụ đặc biệt là nhà thầu nước ngoài đối với gói thầu tổ chức đấu thầu trong nước” cho tất cả lĩnh vực thay vì chỉ áp dụng cho lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.