Bài 4: Vị thế mới, chuẩn mực mới của thị trường chứng khoán Việt Nam

Nâng hạng mở ra vị thế mới cho thị trường chứng khoán Việt Nam.

Từ thể chế, quản trị công ty, minh bạch đến chất lượng hàng hóa, nhà đầu tư tổ chức, các định chế trung gian và quản trị rủi ro, nâng hạng thị trường chứng khoán đang đặt ra yêu cầu xuyên suốt về nâng chuẩn thị trường vốn trong giai đoạn mới. Quy mô tiếp tục cần được mở rộng, nhưng chất lượng vận hành và hiệu quả phân bổ nguồn lực sẽ ngày càng quyết định giá trị của sự phát triển ấy đối với nền kinh tế.

Vị thế mới, chuẩn vận hành mới

Một thị trường có thể được nâng hạng vào một ngày cụ thể, nhưng chất lượng của thị trường không thể hình thành trong một ngày.

Ngày 21/9 tới sẽ ghi nhận kết quả của một chặng đường dài nâng hạng và cải cách, đưa thị trường chứng khoán Việt Nam đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của quá trình hội nhập. Sau dấu mốc ấy, những gì đã giúp thị trường đi tới vị thế mới sẽ tiếp tục trở thành nền tảng cho một yêu cầu khác: duy trì và nâng cao chất lượng vận hành.

Ở giai đoạn đầu, ưu tiên lớn là tạo lập thị trường, xây dựng luật chơi, hình thành hệ thống giao dịch, đưa doanh nghiệp và nhà đầu tư vào một không gian vốn mới. Khi quy mô thị trường lớn dần, yêu cầu đặt ra chuyển sang mở rộng khả năng tiếp cận, nâng cấp hạ tầng và tháo gỡ những rào cản để thị trường kết nối sâu hơn với quốc tế. Bước sang vị thế mới, trọng tâm ấy tiếp tục dịch chuyển khi chất lượng của từng mắt xích trong thị trường được đặt dưới yêu cầu cao hơn.

Một doanh nghiệp muốn thu hút dòng vốn dài hạn cần có năng lực quản trị tương xứng. Một thông tin được công bố phải đủ chất lượng để nhà đầu tư có thể định giá tài sản. Một công ty chứng khoán hay công ty quản lý quỹ phải có năng lực quản trị rủi ro tương ứng với quy mô hoạt động. Cơ quan quản lý cũng cần có công cụ để nhận diện sớm những bất thường trong một thị trường vận hành ngày càng nhanh và dựa nhiều hơn vào công nghệ. Vì thế, phạm vi của yêu cầu nâng chuẩn trải rộng trên toàn bộ hệ sinh thái thị trường, từ doanh nghiệp, nhà đầu tư đến các định chế trung gian, hạ tầng và năng lực giám sát.

Sau hơn 5 năm thi hành, Luật Chứng khoán năm 2019 đã tạo lập khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, thị trường đã thay đổi nhanh cả về quy mô, phương thức giao dịch lẫn công nghệ. Luật số 56/2024/QH15 và các văn bản hướng dẫn đã xử lý thêm nhiều vấn đề về chất lượng công ty đại chúng, trách nhiệm đối với hồ sơ, thông tin và quản trị công ty. Đến năm 2026, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán (phiên bản ngày 27/8) tiếp tục mở rộng quá trình cải cách sang giao dịch điện tử, ứng dụng công nghệ mới, tổ chức kinh doanh chứng khoán, người hành nghề và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát.

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn, việc sửa đổi Luật Chứng khoán lần này không làm thay đổi các chính sách cơ bản của Luật hiện hành mà tập trung xử lý những yêu cầu mới của thị trường. Trọng tâm là cắt giảm thủ tục, điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, công nghệ, sản phẩm và mô hình kinh doanh mới, qua đó nâng cao năng lực của thị trường trong giai đoạn phát triển mới.

Ông Lưu Minh Sang, Phó Trưởng phụ trách Bộ môn Luật Tài chính - Ngân hàng, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, cho rằng sự phát triển nhanh của giao dịch điện tử, các ứng dụng công nghệ mới và những mô hình cung cấp dịch vụ mới đang đặt pháp luật chứng khoán trước những yêu cầu điều chỉnh mới và phức tạp hơn. Vì lẽ đó, quá trình hoàn thiện pháp luật cần mở rộng dư địa cho đổi mới trong một khuôn khổ đủ khả năng bảo đảm an toàn thị trường, xác định trách nhiệm của các chủ thể và kiểm soát những rủi ro phát sinh.

Theo ông Lưu Minh Sang, độ mở của thị trường cần đi cùng với kỷ luật vận hành và năng lực giám sát tương xứng. Ông nhấn mạnh: “Đơn giản hóa thủ tục cần đi cùng với việc giữ vững các chuẩn an toàn. Những điều kiện, hồ sơ không còn cần thiết có thể tiếp tục được rà soát, cắt giảm. Trọng tâm quản lý cần tập trung vào an toàn giao dịch, năng lực của tổ chức trung gian, trách nhiệm của người hành nghề và khả năng giám sát trong suốt quá trình hoạt động”.

Theo hướng đó, nâng chuẩn trước hết là nâng năng lực vận hành. Doanh nghiệp phải hiểu rõ trách nhiệm của mình. Nhà đầu tư cần có thông tin đủ chất lượng. Các định chế trung gian phải duy trì năng lực chuyên môn và kiểm soát rủi ro phù hợp. Cơ quan quản lý phải theo kịp tốc độ vận động của thị trường.

Khi những năng lực ấy được củng cố, cải cách thể chế sẽ tạo điều kiện để thị trường vận hành minh bạch, hiệu quả và củng cố niềm tin trong một không gian vốn ngày càng rộng mở. Và khi vị thế thay đổi, chính doanh nghiệp sẽ là nơi đầu tiên phải trả lời câu hỏi về chất lượng.

Doanh nghiệp là nền tảng của chất lượng hàng hóa

Vị thế mới có thể mở thêm cánh cửa cho dòng vốn quốc tế nhưng quyết định đầu tư sau cùng vẫn được đưa ra trên những tài sản cụ thể, dựa vào khả năng tạo ra giá trị, mức độ minh bạch và rủi ro có thể kiểm soát.

Vì thế, sau nâng hạng, sự quan tâm của dòng vốn sẽ ngày càng gắn với chất lượng của từng doanh nghiệp niêm yết. Doanh nghiệp được quản trị ra sao, thông tin được công bố thế nào, quyền của cổ đông được bảo đảm đến đâu và năng lực tạo giá trị dài hạn có đủ thuyết phục hay không sẽ được xem xét kỹ hơn trong quá trình định giá.

Với các nhà đầu tư tổ chức, đây vốn là những tiêu chí quan trọng khi lựa chọn tài sản. Khi thị trường Việt Nam mở rộng hơn với dòng vốn quốc tế, những yêu cầu ấy sẽ tác động rõ hơn đến cách doanh nghiệp tổ chức hoạt động và xây dựng quan hệ với cổ đông.

Từ thực tế đó, ông Phan Lê Thành Long, Tổng Giám đốc Viện Thành viên Hội đồng quản trị Việt Nam (VIOD), cho rằng cùng với vị thế mới, yêu cầu về quản trị công ty sẽ cao hơn. Nhà đầu tư quốc tế quan tâm đến chất lượng và tính kịp thời của thông tin, cách thức doanh nghiệp được quản trị, quyền lợi cổ đông và vai trò thực chất của hội đồng quản trị trong định hướng chiến lược, hoạch định nguồn lực, giám sát hoạt động.,

Quản trị công ty vì thế trở thành một phần trong năng lực huy động và sử dụng nguồn vốn trên thị trường. Cùng với quản trị, công bố thông tin là nơi chất lượng doanh nghiệp được phản ánh trực tiếp. Trong một thị trường hội nhập sâu hơn, thông tin vừa là yêu cầu tuân thủ, vừa là cơ sở để nhà đầu tư định giá tài sản và nhận diện rủi ro.

Theo ông Phan Lê Thành Long, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy công bố để đáp ứng nghĩa vụ sang chủ động xây dựng niềm tin với thị trường. Điều đó đòi hỏi thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời, giúp nhà đầu tư đánh giá sát hơn hoạt động, triển vọng và rủi ro của doanh nghiệp.

Với doanh nghiệp hướng tới nguồn vốn dài hạn, minh bạch vì thế trở thành một phần của năng lực quản trị và trách nhiệm giải trình với cổ đông, nhà đầu tư.

Sự tham gia sâu hơn của các nhà đầu tư tổ chức cũng tạo thêm một cơ chế sàng lọc. Khi lựa chọn tài sản, các quỹ đầu tư dài hạn phải xem xét triển vọng tăng trưởng, năng lực tài chính, quản trị, mức độ minh bạch, quyền cổ đông và năng lực đội ngũ điều hành. Những tiêu chí này tạo áp lực để doanh nghiệp cải thiện nếu muốn tiếp cận và duy trì dòng vốn chuyên nghiệp.

Tác động ấy càng rõ với những doanh nghiệp hướng tới nguồn vốn dài hạn. Khi nhà đầu tư đánh giá khả năng tạo giá trị trong nhiều năm, cấu trúc quản trị, chất lượng báo cáo và trách nhiệm của hội đồng quản trị cũng trở thành một phần trong giá trị tài sản được thị trường định giá.

Chất lượng hàng hóa vì thế cần được nhìn cùng với chất lượng doanh nghiệp và dòng vốn. Sau nâng hạng, bài toán nguồn cung không chỉ là đưa thêm cổ phiếu ra thị trường, mà là tạo ra những tài sản đủ sức thu hút dòng vốn dài hạn.

Ông Nguyễn Vũ Long, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Chứng khoán VNDIRECT, nhìn nhận chất lượng hàng hóa là một trong những nền tảng cốt lõi của thị trường chứng khoán, bên cạnh thể chế, hạ tầng giao dịch - thanh toán và cơ sở nhà đầu tư. Theo ông, mở rộng nguồn cung cần hướng tới những hàng hóa có khả năng thu hút dòng vốn dài hạn, thay vì chỉ gia tăng số lượng.

Điều đó đặt ra yêu cầu cao hơn với doanh nghiệp muốn hiện diện và phát triển trên thị trường. Quy mô, nền tảng tài chính, triển vọng tăng trưởng, năng lực quản trị và mức độ minh bạch sẽ quyết định tài sản có đủ sức hấp dẫn để nhà đầu tư chuyên nghiệp nghiên cứu, định giá và nắm giữ dài hạn hay không.

Một thị trường có thể có nhiều mã chứng khoán, nhưng chiều sâu không nằm ở số lượng đơn thuần. Chiều sâu được tạo nên khi có những doanh nghiệp mà nhà đầu tư có thể hiểu, định giá, theo dõi và tin tưởng để đồng hành trong một chu kỳ phát triển dài hơn.

Ở góc độ đó, chất lượng doanh nghiệp trở thành một mắt xích trực tiếp của chất lượng thị trường. Doanh nghiệp quản trị tốt, minh bạch và có năng lực tạo giá trị bền vững sẽ tạo ra những tài sản hấp dẫn hơn, qua đó mở thêm lựa chọn cho dòng vốn dài hạn và vốn tổ chức.

Từ doanh nghiệp và chất lượng hàng hóa, yêu cầu nâng chuẩn tiếp tục đi sâu vào những mắt xích đứng phía sau mỗi quyết định đầu tư: các định chế trung gian, hệ thống giao dịch - thanh toán, lưu ký và cơ chế quản trị rủi ro.

Từ chất lượng thị trường đến chất lượng tăng trưởng

Điều đáng quan tâm sau khi dòng vốn được mở rộng là khả năng thị trường tiếp nhận, vận hành và phân bổ nguồn vốn ấy một cách hiệu quả. Dòng vốn chỉ thực sự tạo ra giá trị khi tìm được đúng tài sản, được vận hành trong một hệ thống đủ năng lực và đến được những doanh nghiệp, dự án có khả năng tạo ra tăng trưởng.

Khi nhà đầu tư tổ chức quốc tế tham gia sâu hơn, yêu cầu đối với các công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ và các tổ chức cung cấp dịch vụ trên thị trường cũng cao hơn, từ nghiên cứu, tư vấn đến quản lý tài sản và quản trị rủi ro. Đây là những chủ thể trực tiếp hỗ trợ nhà đầu tư tiếp cận thông tin, lựa chọn tài sản và thực hiện các quyết định phân bổ vốn.

Vì vậy, sự phát triển của thị trường phải được nâng đỡ bằng chất lượng tương ứng của các định chế trung gian. Năng lực chuyên môn, kiểm soát tuân thủ, quản trị rủi ro và trách nhiệm của người hành nghề tác động trực tiếp đến mức độ an toàn và độ tin cậy của quá trình dẫn vốn.

Đây cũng là một trong những hướng thể hiện khá rõ trong Dự thảo Luật sửa đổi Luật Chứng khoán. Dự thảo sửa các điều kiện về nhân sự của công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ, trong đó đặt yêu cầu đối với Tổng giám đốc, ít nhất một người đại diện theo pháp luật, nhân viên kiểm soát tuân thủ và số lượng nhân viên có chứng chỉ hành nghề phù hợp. Cơ chế quản lý người được cấp chứng chỉ và trách nhiệm của tổ chức đối với hoạt động của người hành nghề cũng được quy định cụ thể hơn.

Một nhà đầu tư có thể tiếp cận thị trường thuận lợi hơn nhờ những cải cách về cơ chế giao dịch, nhưng khả năng duy trì dòng vốn trong dài hạn còn phụ thuộc vào chất lượng của hệ thống dịch vụ, độ tin cậy của thông tin, sự an toàn của thanh toán, lưu ký và năng lực quản trị rủi ro của các chủ thể tham gia.

Quy mô và tốc độ luân chuyển vốn càng lớn, yêu cầu đối với năng lực giám sát và quản trị rủi ro càng cao. Giao dịch điện tử và công nghệ mới cũng làm thay đổi cách dịch vụ chứng khoán được cung cấp, kéo theo yêu cầu cao hơn về an toàn hệ thống và kiểm soát rủi ro trong môi trường số.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán. Ảnh: VPQH

Dự thảo Luật lần này đã bổ sung quy định về giao dịch điện tử và bảo đảm an toàn giao dịch điện tử trong lĩnh vực chứng khoán. Cùng với đó, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được đề xuất cho việc ứng dụng công nghệ mới cũng như các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới. Hoạt động thử nghiệm được giới hạn về phạm vi, đối tượng, không gian và thời gian, đồng thời đặt dưới sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền.

Theo ông Lưu Minh Sang, khi doanh nghiệp, định chế trung gian, hạ tầng và cơ chế giám sát cùng được nâng lên, thị trường có điều kiện thực hiện tốt hơn chức năng cốt lõi của mình: kết nối nguồn tiết kiệm với nhu cầu đầu tư và phân bổ vốn tới những nơi có khả năng tạo ra giá trị. Vì thế, hiệu quả phân bổ vốn vì thế trở thành một thước đo quan trọng của chất lượng thị trường. Vốn hóa, thanh khoản hay số lượng nhà đầu tư cho thấy quy mô và mức độ phát triển, còn khả năng đưa nguồn lực đến những doanh nghiệp và hoạt động đầu tư có hiệu quả phản ánh sâu hơn chất lượng thực hiện chức năng dẫn vốn của thị trường.

Với nền kinh tế cần thêm nguồn lực cho hạ tầng, đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các ngành có giá trị gia tăng cao, yêu cầu này càng rõ. Những lĩnh vực có khả năng nâng năng suất, tạo việc làm, cải thiện năng lực cạnh tranh và hình thành giá trị gia tăng mới cần nguồn vốn dài hạn, ổn định và được phân bổ trên cơ sở đánh giá ngày càng chuyên nghiệp.

Khi doanh nghiệp huy động được vốn để mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh; khi những dự án có hiệu quả tiếp cận được nguồn lực dài hạn; khi nhà đầu tư có thêm cơ hội tham gia vào quá trình tạo giá trị của doanh nghiệp, thị trường chứng khoán đang thực hiện đầy đủ hơn vai trò của một kênh dẫn vốn cho nền kinh tế.

Do đó, chất lượng tăng trưởng là một trong những kết quả quan trọng để nhìn lại chất lượng của thị trường vốn. Một thị trường huy động được nguồn vốn lớn nhưng phân bổ kém hiệu quả khó tạo ra giá trị tương xứng cho nền kinh tế. Khi dòng vốn đi đến những doanh nghiệp có năng lực, những dự án hiệu quả và các lĩnh vực có khả năng hình thành năng lực sản xuất mới, sự phát triển của thị trường vốn sẽ được chuyển hóa rõ hơn thành năng suất, năng lực cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng.

Ở đó, yêu cầu nâng chuẩn được thể hiện bằng những năng lực rất cụ thể: doanh nghiệp quản trị tốt hơn và minh bạch hơn; các định chế trung gian nâng cao chất lượng dịch vụ và kiểm soát rủi ro; hệ thống giám sát nhận diện và xử lý kịp thời những vấn đề phát sinh. Những yếu tố này tạo thành điều kiện để dòng vốn được vận hành an toàn, phân bổ hiệu quả và đến được những nơi có khả năng tạo ra giá trị.

Khi dòng vốn từ thị trường đi vào sản xuất, công nghệ, hạ tầng và những năng lực kinh doanh mới, giá trị của thị trường chứng khoán được thể hiện ở khả năng đóng góp vào năng lực tăng trưởng của nền kinh tế.