Bài 4: Làm chủ hải trình trên đại dương vốn

Những bước chuyển làm nên diện mạo mới

Nếu ví việc thị trường chứng khoán Việt Nam bước vào nhóm thị trường mới nổi thứ cấp của FTSE Russell như một con tàu bắt đầu hải trình dài ngày trên đại dương, thì để đi xa, cả con tàu và người thuyền trưởng đều phải đổi khác. Con tàu cần một nền tảng vững chắc hơn, từ thể chế, hạ tầng công nghệ đến chất lượng hàng hóa và cơ cấu nhà đầu tư; người thuyền trưởng cũng phải nâng cao năng lực quản lý, giám sát và khả năng ứng phó trước những chuyển động ngày càng nhanh của thị trường tài chính toàn cầu.

Ra biển lớn đồng nghĩa với cơ hội rộng mở hơn, nhưng sóng gió cũng dữ dội lớn hơn. Một thị trường kết nối sâu hơn với dòng vốn quốc tế sẽ phải đáp ứng những chuẩn mực cao hơn về minh bạch, an toàn và hiệu quả. Vì thế, vị thế mới không đơn thuần là kết quả của gần 30 năm phát triển, mà còn mở ra một hải trình với những yêu cầu cao hơn đối với chính thị trường và những người vận hành nó.

Nhìn lại 30 năm, sự chuẩn bị cho hải trình ấy đã diễn ra qua nhiều lớp thay đổi. Những phiếu lệnh giao dịch viết tay năm nào dần nhường chỗ cho giao dịch trên nền tảng công nghệ hiện đại; hạ tầng thị trường liên tục được nâng cấp; “luật chơi” cũng từng bước hoàn thiện theo quy mô và mức độ hội nhập ngày càng sâu rộng.

Phía sau thay đổi trong cách thức giao dịch là cả một quá trình hiện đại hóa hạ tầng thị trường. Tháng 5/2025, hệ thống công nghệ thông tin KRX chính thức đi vào hoạt động sau nhiều năm chuẩn bị, nâng năng lực xử lý giao dịch và tạo nền tảng cho việc triển khai các sản phẩm, cơ chế giao dịch mới.

Theo FTSE Russell, việc đưa KRX vào vận hành đã giúp hạ tầng thị trường cổ phiếu Việt Nam tiến gần hơn tới các nền kinh tế phát triển. Hệ thống mới góp phần nâng hiệu quả giao dịch, hỗ trợ rút ngắn chu kỳ thanh toán và tạo nền tảng triển khai các sản phẩm mới.

Ông Lee Jun Hyuck, CEO Công ty Chứng khoán Pinetree Securities, là một nhà đầu tư nước ngoài đã có trải nghiệm trực tiếp với KRX ngay tuần đầu vận hành. Ông cho biết quá trình kết nối của Pinetree với hệ thống mới của HoSE, hệ thống ngân hàng và VSDC diễn ra suôn sẻ, đúng kế hoạch.

Hạ tầng thay đổi, “luật chơi” của thị trường cũng liên tục được hoàn thiện. Khác với nhiều quốc gia, tại Việt Nam, cơ quan quản lý chứng khoán ra đời trước khi thị trường chính thức vận hành gần 4 năm. Thị trường khi ấy còn chưa hiện hữu, nhưng những nền móng về thể chế, pháp lý, hạ tầng và con người đã phải sớm được chuẩn bị.

Nghị định số 48/1998/NĐ-CP, Nghị định số 144/2003/NĐ-CP, Luật Chứng khoán năm 2006 cùng các lần sửa đổi, bổ sung sau đó từng bước hình thành khuôn khổ pháp lý cho thị trường. Luật số 56/2024/QH15 tiếp tục sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Chứng khoán và có hiệu lực từ đầu năm 2025.

Quá trình hoàn thiện “luật chơi” vẫn đang tiếp diễn. Năm 2026, Luật Chứng khoán tiếp tục được đề xuất sửa đổi theo hướng đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, hồ sơ, trình tự và thủ tục hành chính; bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý cho giao dịch điện tử và ứng dụng công nghệ mới. Dự án Luật dự kiến được trình Quốc hội xem xét cho ý kiến, thông qua tại Kỳ họp thứ hai, khai mạc vào trung tuần tháng 10/2026.

Nếu những quy định ban đầu nhằm tạo lập và đưa thị trường vào vận hành, thì gần 30 năm sau, trọng tâm đã chuyển dần sang tháo gỡ những điểm nghẽn, rút ngắn quy trình và tạo dư địa cho các mô hình, phương thức giao dịch mới.

30 năm phát triển vì thế cũng là 30 năm khuôn khổ pháp lý liên tục được điều chỉnh theo những yêu cầu mới. Và hải trình ấy chưa dừng lại để thị trường chứng khoán Việt Nam không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn của FTSE Russell, mà gần hơn nữa là đáp ứng các chuẩn mực nâng hạng lên thị trường mới nổi của MSCI (Morgan Stanley Capital International).

Ra đại dương, “người thuyền trưởng” phải vững tay lái

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi, khi thị trường ngày càng lớn về quy mô, đa dạng về sản phẩm và phương thức giao dịch, cách thức quản lý cũng phải thay đổi tương ứng. Yêu cầu xuyên suốt là giữ thị trường vận hành ổn định, an toàn, minh bạch và tăng cường giám sát, nhưng vẫn tạo không gian cho những sản phẩm, cơ chế và phương thức tổ chức mới. Một thị trường đi xa hơn vì thế cũng đòi hỏi năng lực quản lý, giám sát phải theo kịp.

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi, khi thị trường bước ra “biển lớn”, cơ quan quản lý càng phải vững tay lái, nâng cao năng lực quản lý và giám sát. Ảnh: Tuấn Thủy

“Nếu những người đi trước từng phải tìm cách dựng nên “luật chơi” cho một thị trường chưa hiện hữu, thì khi bước vào một sân chơi lớn hơn, bài toán là vừa giữ vững kỷ cương, vừa đủ chủ động và linh hoạt trước những đổi thay ngày càng nhanh của thị trường tài chính”, Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi nhấn mạnh.

Nhưng một thị trường vốn phát triển sâu hơn không thể chỉ dựa vào việc cải cách thủ tục hay mở rộng nguồn hàng. Một thay đổi khác đang được đặt vào trọng tâm là cơ cấu lại chính những người tham gia thị trường.

Trong nhiều năm, sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam gắn khá lớn với dòng tiền của nhà đầu tư cá nhân. Khi quy mô thị trường ngày càng lớn, bài toán đặt ra là phát triển mạnh hơn các nhà đầu tư tổ chức để hình thành nguồn vốn ổn định và dài hạn.

Theo định hướng đã được Chính phủ xác lập, Bộ Tài chính sẽ xây dựng Đề án Tái cấu trúc nhà đầu tư và phát triển ngành quỹ đầu tư chứng khoán, thực hiện trong giai đoạn 2026-2030. Một trong những hướng đi là khuyến khích nhà đầu tư cá nhân đầu tư thông qua các định chế chuyên nghiệp, qua đó phát triển nhà đầu tư tổ chức và các quỹ đầu tư, hướng tới cơ cấu thị trường cân bằng hơn.

Tại sự kiện của ngành quỹ tháng 9/2026, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương cho biết, mục tiêu đến năm 2030 là nâng số lượng nhà đầu tư tham gia thông qua các quỹ lên khoảng 2,5 triệu người. Trong khi đó, ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán (VSDC) cho rằng, một trong những yêu cầu của giai đoạn tới là “nâng cấp” chính nhà đầu tư cá nhân, từng bước dịch chuyển dòng tiền sang các kênh đầu tư chuyên nghiệp hơn.

Điều này cũng làm thay đổi cách nhìn về vai trò của ngành quỹ. Quỹ đầu tư không đơn thuần là thêm một lựa chọn sản phẩm cho nhà đầu tư, mà còn là cầu nối đưa nguồn tiền tiết kiệm trong xã hội trở thành nguồn vốn trung và dài hạn trên thị trường.

Cùng với quỹ đầu tư là dư địa phát triển của doanh nghiệp bảo hiểm, quỹ hưu trí và các định chế đầu tư chuyên nghiệp khác. Khi tỷ trọng dòng vốn tổ chức tăng lên, thị trường có thêm điều kiện hình thành một lớp nhà đầu tư có chiến lược dài hạn hơn, đồng thời mở rộng khả năng cung cấp vốn cho doanh nghiệp.

Ở chiều ngược lại, để hấp thụ nguồn vốn ấy, thị trường cũng phải có thêm hàng hóa phù hợp. IPO, niêm yết, thoái vốn nhà nước, đưa thêm doanh nghiệp FDI lên sàn, tăng tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng và phát triển các sản phẩm đầu tư mới là những phần việc gắn với quá trình mở rộng quy mô và chiều sâu thị trường.

Thể chế, thủ tục, hàng hóa và cơ cấu nhà đầu tư vì thế không phải những câu chuyện riêng lẻ. Chúng gặp nhau ở một mục tiêu lớn hơn: Nâng khả năng huy động và phân bổ nguồn vốn trung, dài hạn cho nền kinh tế.

Khi câu hỏi không còn là huy động được bao nhiêu vốn

Còn nhớ, vào đầu năm 2026, tại Hội nghị Phát triển thị trường chứng khoán năm 2026 với chủ đề “Phát triển thị trường chứng khoán - góp phần tăng trưởng kinh tế”, ông Thomas Nguyễn, Giám đốc Thị trường nước ngoài của SSI tâm sự rằng, mặc dù ông được dạy rằng 4 từ nguy hiểm nhất trong đầu tư là “Lần này sẽ khác…”, nhưng ở đây - đối với Việt Nam, đối với thị trường vốn của chúng ta - ông thực sự tin rằng “lần này sẽ khác!”. "Tôi cho rằng, chúng ta đang ở điểm bùng phát (tipping point), nhất là khi tôi chứng kiến hệ sinh thái tài chính toàn cầu đang đón nhận Việt Nam theo những cách rõ ràng và có thể đo lường”, ông hồ hởi chia sẻ.

Và đúng như vậy, Việt Nam đã khác, nhà đầu tư quốc tế đã “Lựa chọn Việt Nam”, nhất là sau ngày 21/9/2026, hải trình đánh dấu thêm một bước chuyển, khi cổ phiếu Việt Nam chính thức được đưa vào các chỉ số thị trường mới nổi thuộc FTSE Global Equity Index Series.

Dù từ góc nhìn của nhà đầu tư quốc tế hay những người trực tiếp tham gia xây dựng thị trường, đều có điểm chung ở một yêu cầu: Vị thế mới phải đi cùng một chất lượng thị trường mới. Và khi cánh cửa kết nối với những dòng vốn lớn hơn đã mở, câu chuyện tiếp theo không còn dừng ở việc Việt Nam được nhìn nhận như thế nào, mà là thị trường có thể hấp thụ, phân bổ và giữ được những dòng vốn dài hạn ấy ra sao.

Theo bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, sau gần 30 năm, yêu cầu đặt ra đối với thị trường chứng khoán đã khác. Thị trường ngày càng giữ vai trò quan trọng trong huy động và phân bổ nguồn vốn trung, dài hạn. Khi nhu cầu vốn cho hạ tầng, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và kinh tế xanh ngày càng lớn, bài toán không còn dừng ở huy động được bao nhiêu vốn, mà là dòng vốn được phân bổ như thế nào để hiệu quả, đúng hướng và bền vững hơn.

Nâng hạng, vì thế, có thể được nhìn như một dấu mốc của quá trình cải cách, nhưng chưa phải mục tiêu cuối cùng. Vị thế mới mở ra khả năng kết nối với những dòng vốn quốc tế lớn hơn, đồng thời đặt thị trường trước yêu cầu tiếp tục nâng chuẩn về thể chế, hạ tầng, quản trị, minh bạch và chất lượng hàng hóa.

Những ngày đầu, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để xây dựng và đưa một thị trường chứng khoán vào vận hành. Hôm nay, khi thị trường đã bước vào một sân chơi lớn hơn, câu hỏi đã khác: Làm thế nào để thị trường thực sự trở thành một kênh huy động và phân bổ nguồn vốn trung, dài hạn hiệu quả hơn cho nền kinh tế.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, nâng hạng không phải đích đến cuối cùng, mà là khởi đầu cho một bước tiến mới, đồng thời đặt ra những yêu cầu cao hơn đối với thị trường và cơ quan quản lý. Trong một thị trường tài chính toàn cầu liên tục thay đổi, Việt Nam sẽ tiếp tục chủ động hoàn thiện cơ chế, chính sách và thiết chế quản lý, giám sát.

“Việt Nam sẵn sàng lắng nghe ý kiến của các tổ chức quốc tế và tiếp tục cải cách mạnh mẽ hơn nữa, hướng tới xây dựng một thị trường vốn minh bạch, an toàn, hiệu quả và có sức hấp dẫn bền vững”, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh.

Từ những nền móng được gây dựng 30 năm trước, hành trình của chứng khoán Việt Nam vẫn đang được viết tiếp bằng những cải cách mới, với một vai trò ngày càng lớn hơn trong huy động và phân bổ nguồn lực cho phát triển Đất nước.