An ninh lương thực đối mặt sức ép từ khí hậu và địa chính trị
An ninh lương thực đang trở thành một trong những vấn đề chiến lược của khu vực châu Á trong bối cảnh thế giới liên tiếp đối mặt với các cú sốc khí hậu, địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng. Đây cũng là một trong những nội dung ưu tiên được các nhà lãnh đạo ASEAN thảo luận tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra tại Cebu (Philippines) từ ngày 7 - 8/5/2026.
Theo cảnh báo của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), nắng nóng cực đoan đang làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước, cháy rừng và suy giảm năng suất cây trồng trên phạm vi toàn cầu. Reuters cũng dự báo El Niño có khả năng quay trở lại từ giữa năm 2026, gây thời tiết khô nóng tại nhiều khu vực sản xuất lúa gạo trọng điểm ở châu Á.
Trong khi đó, xung đột tại Trung Đông tiếp tục tạo thêm áp lực lên thị trường nông nghiệp thế giới khi làm gián đoạn nguồn cung phân bón, đẩy chi phí năng lượng và vận tải tăng cao. Nhà kinh tế trưởng FAO Máximo Torero Cullen nhận định cuộc xung đột hiện nay không chỉ ảnh hưởng tới nguồn cung đầu vào mà còn làm thu hẹp các thị trường tiêu thụ lớn tại vùng Vịnh, gây tác động kép tới thương mại nông sản toàn cầu.
Các nền kinh tế châu Á vì thế đang chuyển mạnh sang tư duy phòng ngừa rủi ro và củng cố năng lực tự chủ lương thực. Malaysia đã nâng dự trữ gạo quốc gia lên 300.000 tấn nhằm phòng ngừa nguy cơ đứt gãy nguồn cung toàn cầu. Indonesia đẩy nhanh chiến lược tự chủ lương thực thông qua mở rộng diện tích sản xuất, tăng đầu tư thủy lợi, cơ giới hóa và giảm chi phí phân bón. Nhờ đó, nước này không chỉ chấm dứt nhập khẩu gạo mà còn hướng tới khả năng xuất khẩu trở lại nhờ lượng tồn kho kỷ lục hơn 5 triệu tấn.
Philippines cũng tăng nhập khẩu gạo lên mức cao nhất từ trước đến nay do lo ngại El Niño làm giảm sản lượng nội địa, trong khi Bangladesh đối mặt nguy cơ mất mùa bởi mưa lũ bất thường ngay trước vụ thu hoạch.
Những diễn biến này cho thấy an ninh lương thực không còn là vấn đề riêng của từng quốc gia mà đang trở thành bài toán mang tính khu vực và toàn cầu, đòi hỏi sự phối hợp chính sách chặt chẽ hơn giữa các nền kinh tế ASEAN.
Việt Nam khẳng định vai trò trong ổn định nguồn cung khu vực
Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang nổi lên như một trong những quốc gia giữ vai trò quan trọng trong ổn định nguồn cung lương thực của khu vực. Từ một quốc gia thiếu lương thực trước thời kỳ đổi mới, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ ba thế giới, duy trì sản lượng khoảng 40 - 42 triệu tấn lúa mỗi năm và xuất khẩu khoảng 6–7 triệu tấn gạo.
Không chỉ nâng cao sản lượng, ngành lúa gạo Việt Nam đang chuyển mạnh sang mô hình chất lượng cao, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu. Các chương trình như Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long hay Đề án phát triển ngành trồng trọt phát thải thấp đang tạo nền tảng mới cho nâng cao giá trị gia tăng và khả năng chống chịu của ngành nông nghiệp.
Tại Hội nghị Khu vực châu Á - Thái Bình Dương của FAO (APRC 38), đoàn Việt Nam khẳng định đổi mới sáng tạo cùng chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là động lực then chốt để bảo đảm an ninh lương thực trong bối cảnh toàn cầu nhiều biến động. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng, Việt Nam không chỉ chú trọng bảo đảm an ninh lương thực trong nước mà còn cam kết đóng góp có trách nhiệm vào nguồn cung ổn định cho khu vực và thế giới.
Nhiều công nghệ như dữ liệu lớn, AI, blockchain, viễn thám đang được ứng dụng trong giám sát dịch bệnh, truy xuất nguồn gốc và quản lý sản xuất. Đồng thời, Việt Nam thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư để hình thành Trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp - thực phẩm khu vực (Food Innovation Hub).
Trả lời báo chí trước chuyến công tác của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu từ ngày 7 - 8/5 theo lời mời của Tổng thống Ferdinand Romualdez Marcos Jr., Chủ tịch ASEAN 2026, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang cho biết, Việt Nam sẽ cùng các nước ASEAN thúc đẩy duy trì môi trường hòa bình, an ninh và ổn định; đề cao luật pháp quốc tế, chủ nghĩa đa phương; tăng cường liên kết nội khối và củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực.
Theo Thứ trưởng Đặng Hoàng Giang, Việt Nam cũng sẽ tham gia tích cực vào các nội dung ưu tiên của hội nghị, đặc biệt là các vấn đề cấp bách như an ninh năng lượng, an ninh lương thực và hỗ trợ công dân. Việt Nam đã chủ động nghiên cứu, chuẩn bị nhiều đề xuất và sáng kiến thiết thực nhằm nâng cao năng lực ứng phó chung của ASEAN trước những biến động và thách thức ngày càng phức tạp từ bên ngoài.
Về Hội nghị Cấp cao ASEAN lần này, trả lời báo chí Việt Nam, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn cho biết, trong lĩnh vực an ninh lương thực, ASEAN đang xem xét nâng cao hiệu quả và tính linh hoạt của các cơ chế dự trữ lương thực, như Quỹ Dự trữ gạo khẩn cấp ASEAN+3. Mặc dù đây đã là một cơ chế dự trữ hữu ích, song yêu cầu đặt ra là phải nâng cao tính linh hoạt, đặc biệt trong việc cải thiện khả năng tiếp cận nguồn dự trữ đối với các quốc gia và người dân đang gặp khó khăn.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, xung đột địa chính trị kéo dài và thương mại toàn cầu nhiều bất ổn, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho rằng, an ninh lương thực không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn gắn chặt với ổn định xã hội, an ninh quốc gia và khả năng chống chịu của cả khu vực ASEAN. Việt Nam, với vai trò là một trong những trung tâm sản xuất lúa gạo lớn của thế giới, đang từng bước khẳng định vị thế quan trọng trong nỗ lực bảo đảm nguồn cung lương thực bền vững cho khu vực và toàn cầu.
Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 và các hội nghị liên quan sẽ diễn ra với chủ đề "Cùng chèo lái tương lai chung". Hội nghị mang ý nghĩa đặc biệt khi ASEAN bước vào giai đoạn phát triển mới sau 10 năm xây dựng Cộng đồng ASEAN giai đoạn năm 2015-2025.
