Học nghề linh hoạt, đáp ứng nhu cầu thị trường lao động

Bộ GD&ĐT vừa ban hành Thông tư số 79/2026/TT-BGDĐT về Quy chế đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp. Theo đó, từ ngày 10/11/2026, quy chế đào tạo mới chính thức được áp dụng trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp, thống nhất hai hình thức đào tạo chính quy và thường xuyên, đồng thời triển khai ba phương thức học gồm trực tiếp, từ xa và kết hợp.

Tháo gỡ rào cản, đặt người học làm trung tâm

Đánh giá về sự thay đổi này, ông Mai Hoàng Lộc, Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nguyễn Tất Thành cho rằng, điểm đáng giá nhất của quy chế mới là đặt người học ở vị trí trung tâm.

Trước đây, nhiều người muốn học nghề nhưng gặp rào cản về thời gian, công việc hoặc khoảng cách địa lý. Hiện nay, sự linh hoạt giữa các phương thức học giúp mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục nghề nghiệp, phục vụ tốt hơn cả học sinh sau THCS, THPT, người đang đi làm, lao động địa phương và người có nhu cầu chuyển đổi nghề nghiệp.

"Quan điểm xuyên suốt là giáo dục nghề nghiệp phải chủ động tìm đến người học, thay vì bắt buộc họ thay đổi toàn bộ cuộc sống để thích nghi với nhà trường. Chương trình thiết kế linh hoạt về không gian và thời gian sẽ giúp người lao động vừa học vừa làm, giảm áp lực chi phí mà vẫn đạt trình độ chuyên môn cần thiết", ông Mai Hoàng Lộc khẳng định.

Dưới góc nhìn quản lý nhân lực, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM nhận định, việc bình đẳng hóa chuẩn đầu ra, số tín chỉ và giá trị pháp lý giữa đào tạo chính quy và thường xuyên đã tạo ra một sân chơi phẳng thực sự. Các cơ sở ở vùng sâu, vùng xa hoặc tỉnh lẻ cũng có thể kết hợp học liệu số với giảng dạy thực tiễn để giải quyết bài toán thiếu hụt giáo viên giỏi.

Theo ông Tuấn, với một trung tâm kinh tế lớn có thị trường lao động dồi dào, nhiều lao động di cư và nhu cầu đào tạo cao như TPHCM, quy chế này là đòn bẩy để các trường gắn kết chặt chẽ hơn với doanh nghiệp, giúp người lao động dễ dàng nâng cao tay nghề mà không còn e ngại định kiến về bằng cấp.

Phân tích sâu hơn về tác động xã hội, ông Bùi Văn Thiệu, Hiệu trưởng Trường Trung cấp Quốc tế Khôi Việt dẫn chứng, lực lượng lao động Việt Nam từ 15 tuổi trở lên dự kiến đạt khoảng 53,5 triệu người vào năm 2025, nhưng chỉ khoảng 29% có bằng cấp hoặc chứng chỉ chính quy.

Quy định mới được kỳ vọng góp phần giải quyết bài toán này thông qua cơ chế tích lũy mô đun, biến việc học thành quá trình tích lũy suốt đời thay vì chỉ diễn ra trong một giai đoạn ngắn hạn. Đồng thời, người học được công nhận kinh nghiệm để miễn học, miễn thi đối với những môn học hoặc mô đun đã tích lũy đủ năng lực thông qua thực tế làm việc.

“Cơ chế này phá vỡ rào cản tâm lý và tài chính, bởi người học có thể hoàn thành từng phần nhỏ, dùng chính kiến thức đó để tăng lương hoặc đổi việc, tạo ra vòng lặp động lực to lớn thúc đẩy học tập liên tục”, ông Bùi Văn Thiệu nhận định.

Số hóa linh hoạt nhưng không làm giảm kỹ năng nghề cốt lõi

Đối với việc duy trì kỹ năng thực hành khi tăng tỷ trọng học trực tuyến và mô phỏng số, ông Trần Anh Tuấn khẳng định, linh hoạt phương thức đào tạo tuyệt đối không đồng nghĩa với hạ thấp chất lượng.

Theo Thông tư 79/2026/TT-BGDĐT, tỷ lệ dạy trực tuyến tối đa là 70% đối với lý thuyết chuyên ngành và môn học chung. Với phần thực hành, thời lượng trực tuyến tối đa là 30%, chỉ mở rộng lên 50% ở một số nhóm ngành đặc thù có thể ứng dụng mô phỏng và nghiệp vụ số, chứ không áp dụng đại trà. Các kỹ năng nghề cốt lõi, thí nghiệm và thao tác vật lý vẫn bắt buộc được giảng dạy trực tiếp.

“Đặc biệt tại đô thị thông minh như TPHCM, việc các trường áp dụng tối đa tỷ lệ trực tuyến và mô phỏng sẽ giúp tiết kiệm đáng kể không gian lẫn chi phí mặt bằng đắt đỏ, nhưng đích đến cuối cùng vẫn là năng lực hành nghề thực tế của sinh viên khi tốt nghiệp”, ông Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.

Cùng quan điểm không chạy theo công nghệ hình thức, ông Lộc cho biết, các ngành công nghệ thông tin, kế toán doanh nghiệp, thương mại dịch vụ hay thiết kế đồ họa sẽ hưởng lợi lớn từ phần mềm mô phỏng và môi trường ảo, giúp người học xử lý nhiều tình huống với chi phí tiết kiệm. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn thực tế. Người học vẫn phải trải nghiệm cả không gian mô phỏng để luyện tập, hạn chế sai sót, lẫn môi trường doanh nghiệp để cọ xát nghề nghiệp.

Giải tỏa lo ngại việc giảm thời lượng thực hành trực tiếp có thể làm suy giảm tay nghề sinh viên, ông Thiệu phân tích, mô phỏng số không chỉ giúp duy trì kỹ năng cứng mà còn trang bị thêm những năng lực mới mà phòng thực hành truyền thống chưa đáp ứng được. Nhận định này được ông lý giải dựa trên việc phân chia kỹ năng cứng thành ba nhóm rõ rệt.

Nhóm thứ nhất là các thao tác vật lý như hàn, tiện, lắp đặt hoặc vận hành máy móc cơ khí, những kỹ năng tuyệt đối không thể thay thế bằng mô phỏng.

Nhóm thứ hai là vận hành hệ thống số như phần mềm quản trị mạng, thiết kế bản vẽ kỹ thuật, trong đó mô phỏng mang lại hiệu quả vượt trội so với thực hành thực tế.

Nhóm thứ ba là chẩn đoán và giải quyết vấn đề, bao gồm phân tích dữ liệu và ra quyết định, đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa mô phỏng và môi trường thực tế.

“Khi học qua hệ thống quản lý học tập trực tuyến, sinh viên buộc phải rèn luyện năng lực tự quản lý tiến độ, làm việc trên nền tảng số và giải quyết vấn đề từ xa, đáp ứng đúng yêu cầu khắt khe về kỹ năng nhận thức và tư duy mà các doanh nghiệp toàn cầu đang tìm kiếm”, ông Thiệu thông tin.

Trách nhiệm đồng hành từ nhà trường và hệ thống doanh nghiệp

Để quy chế mới đi vào thực tiễn, ông Trần Anh Tuấn nhận định, mức độ chuẩn bị hiện nay giữa các trường chưa đồng đều. Các trường lớn có hạ tầng tốt, nhưng nhiều trường nhỏ còn gặp khó khăn về kinh phí, đường truyền và năng lực thiết kế học liệu số của giảng viên.

Do đó, hệ thống cần xây dựng lộ trình thí điểm theo từng ngành nghề, mô đun trước khi nhân rộng, đồng thời triển khai đồng bộ 4 giải pháp gồm: phân loại nội dung đào tạo trực tuyến và trực tiếp; tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong xây dựng chương trình; kiểm soát chặt chẽ danh tính người học và kết quả thực hành; công khai chuẩn đầu ra thông qua đánh giá khả năng làm việc thực tế thay vì chỉ dựa vào bài thi lý thuyết.

Quỹ thời gian 60 ngày để rà soát nội quy là cơ hội để các trường chuyển từ tư duy truyền đạt kiến thức sang phát triển năng lực nghề nghiệp.

Bên cạnh đó, ông Mai Hoàng Lộc cho rằng, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ mà là giữ vững chuẩn đầu ra ở mọi hình thức học.

Chuyển đổi số không đơn thuần là đưa bài giảng lên mạng mà đòi hỏi tái cấu trúc toàn bộ cách thức tổ chức đào tạo, đầu tư đồng bộ học liệu, hệ thống quản lý và duy trì không gian thực tập tại các xí nghiệp, nhà máy.

Từ góc nhìn thị trường lao động, ông Bùi Văn Thiệu cho rằng, doanh nghiệp cũng cần thay đổi tiêu chí tuyển dụng, chuyển từ chú trọng bằng cấp sang yêu cầu ứng viên chứng minh năng lực thông qua các tình huống mô phỏng xử lý sự cố.

Thay vì sa thải nhân sự cũ và tuyển mới với chi phí tốn kém, quy định mới giúp doanh nghiệp yên tâm ký hợp đồng, đưa nhân viên đi đào tạo lại từng mô đun theo nhu cầu sản xuất. Để nuôi dưỡng văn hóa học tập suốt đời, doanh nghiệp cần trả lương theo năng lực nghề nghiệp thay vì thâm niên.

“Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ tài chính như quỹ đào tạo, khoản vay học tập ưu đãi và khấu trừ thuế cho doanh nghiệp đào tạo lại nhân sự. Có như vậy, người lao động thu nhập thấp mới đủ nguồn lực tham gia đào tạo liên tục, bảo đảm sống được và gắn bó lâu dài với nghề”, ông Bùi Văn Thiệu đề xuất.